Türkiye’deki Afgan Sığınmacılar: 35 Yıllık Serüvende Karar Anı-II

Yazan: SEMA KARACA, AVAZ DERNEĞİ

2012 yılında Afgan sığınmacılar krizi, 2,6 milyonu aşkın nüfusuyla dünyanın en büyük insani krizi idi. Ancak Suriye’de 3 yıldır aralıksız devam eden iç savaş neticesinde ülkesinden göç etmek zorunda kalan 2,8 milyon insanın içinde bulunduğu acil durum, uzun yıllara dayanan mazisi yüzünden artık kanıksanmış bulunan Afgan sığınmacılar sorununu da gölgede bırakmış oldu. Bir Afgan sığınmacı durumu şu ifadelerle anlatıyor: “Bize BM’den gelen bir de şöyle bir açıklama var:

‘Afganistan’daki sorun 35-40 yıldır devam ediyor ve Afgan mülteciler artık kimseye çekici gelmiyor.

Suriye krizi ise çok yeni, ülkede insanların üstüne her gün bombalar yağıyor. Üçüncü ülkeler

Afganları değil Suriyelileri almak istiyor. Afgan mülteciler popülaritesini kaybetti.’ Ülkeler artık

bizimle ilgilenmiyor, dosyalarımız tozlu raflarda kaldı demek…”

Türkiye özelinden bakılacak olursa iç siyasi gelişmeler, Suriye’nin jeopolitik konumu ve küresel Konjonktür gereği Suriye insani krizi ile meşgul olunurken Afgan sığınmacıların sorunları gözden kaçıyor. Dünya genelinde sürekli artış gösteren insani kriz sayısı ve bundan doğan mülteci nüfusu, zamansal -ve tabii Türkiye için- coğrafi bakımdan en yakın ve yeni olanın bir öncekini unutturmasıyla sonuçlanıyor.

Bugün Türkiye’deki Afganların içinde bulundukları durumun açıklamalarından bir tanesi. Yine, iddiaya göre Türkiye’den mülteci kabul eden üçüncü ülkeler, “Afganistan-Türkiye arasında ortak bir sınır olmadığı” gerekçesi ile Türkiye’deki Afganlar için yeterli kota ayırmıyor. Örneğin ABD’nin 2013’te tüm mülteci grupları için ayırdığı toplam kota 2 bin kişilik. ABD’nin yalnız Afganlar için ayırdığı net kota bilinmiyor.

2013’te sadece Türkiye’de bulunan Afgan sayısı ise bu rakamın dört katı. Yine AB ülkeleri içinde en fazla mülteci kotasına sahip21 İsveç’in öngördüğü yıllık rakam, BMMYK verilerine göre 1900. İsveç ise 2012’de 400 Afgan’ı topraklarına kabul etti. Bu tablo, son dönemde sayıları bilhassa artan Afgan sığınmacılar başta olmak üzere Türkiye’deki iltica başvurularının birikmesine, BMMYK Türkiye Ofisi’nin yetersiz kalmasına neden oluyor.

Afganların durumuna ilişkin en temel açıklama ise, Afganistan’ın içinde bulunduğu geçiş süreci (transition period). NATO’ya bağlı koalisyon güçlerinin 12 yıllık operasyonu sona erdirerek Afganistan’dan büyük oranda çekilme kararı alması, iltica başvuruları değerlendirilme aşamasında olan Afganlar için uzun sürecek bir belirsizliğin de başlangıcı oldu.

Afganistan’da geçiş süreci boyunca meydana gelen güvenlik, siyaset ve ekonomi bazlı dönüşümler Afganların yerinden edilme dinamikleri üzerinde kayda değer bir etki bırakmakta.22 Zira, bir ülke yeniden imar ediliyor, ama aynı zamanda bu imar, yani 35 yıldır sürekli yerinden oynatılan taşların eski yerine oturtulma çabası -geçici de olsa- bir başka istikrarsızlık dönemine kapı aralıyor. Tıpkı Irak’ta olduğu gibi, istikrar arayışının çözülemez kaoslar yaratma ihtimali Afganistan için de geçerli.

Kısacası unutulmuşluk, krizin “cazibesini yitirmesi”, uluslararası dengeler, uluslararası göç ve iltica rejiminin içinde bulunduğu çıkmaz ve Afganistan’daki geçiş süreci, Türkiye’ye sığınmış ve ortalama 6-8 yıldır üçüncü ülkeye yerleştirilmeyi bekleyen Afgan mültecilerin hayatlarını dondurmuş durumda.

Geçiş süreci, -diğer tüm boyutlar bir yanda tutulursa- ülke içinde veya ülke dışına göçe mecbur kalmış 3 milyonu aşkın insanın eski topraklarına geri dönmesi, yani tersine doğru devasa bir insan hareketliliği demek. Tersine göçü mobilize etmek, gönüllü hâle getirmek ise sadece ülkeyi terk etmiş Afganların BMMYK ile ilişkisini kesmek veya işlemleri askıya almakla mümkün olamayacak kadar çok boyutlu önlem ve planlama gerektiren bir mesele.

 Türkiye’deki Afganların sorunları

Türkiye için Afganlar, 1951 Sözleşmesi’ndeki coğrafi sınırlama nedeniyle “sözleşme dışı mülteci”23 statüsündeler. Dolayısıyla Türkiye’ye “mülteci” olarak yerleşmeleri söz konusu değil.

Türkiye’deki diğer tüm sığınmacılar gibi çalışma izinleri bulunmuyor, kayıt dışı ekonomide istihdam ediliyor ve ciddi manada emek sömürüsüne maruz kalıyorlar. Ayda 200-600 TL gibi ücretlerle çalışan insanların varlığı ne Türk halkı ne de yetkilileri için bir sır.24 Ekonomik gelirleri hayli düşük olan Afganların sağlık güvenceleri de bulunmuyor; hatta bu imkânın sağlanabilmesi için Türk hükümetince Suriyeli mültecilere sağlanan sağlık hizmetlerinin –sadece Afganları değil- ülkedeki diğer sığınmacıları da kapsayacak şekilde genişletilmesini, sığınmacılar arasında ayrımcılık yapılmamasını istiyorlar.

Afgan çocuklar ise Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı resmî devlet okullarında eğitim görüyor. Çocukların eğitimi, ailenin maddi durumuyla ilişkili. Eğer ailenin maddi imkânları yeterliyse çocukların Türk okullarında okumaları mümkün. Ama eğer değilse, -babanın vefat ettiği aileler gibi- çocukların evin geçimini sırtlanmak zorunda kaldığı durumlarda çocuklar okula ya hiç gidemiyor, ya da 15-16 yaşına geldiklerinde okuldan ayrılarak iş hayatına atılıyor.

Üniversite eğitimiyle ilgili ise yasal ya da bürokratik herhangi bir engel olmasa da ilk ve ortaöğretimden şüphesiz çok daha fazla masraf ve ön hazırlık gerektiren bu süreci geçmek çok zor.

 Küresel resmi tamamlayan ulusal pratikler

Türkiye’deki Afganistan vatandaşlarının durumu, küresel tabloya dair önemli ipuçları veriyor. BMMYK Türkiye Ofisi, Afgan mültecilerin işlemlerini durdurduğu için eleştiriliyor ve mülteciler arasında ayrımcılık yapmakla suçlanıyor. Türkiye’deki Afganların karşı karşıya olduğu sorunları şöyle sıralamak mümkün:

  1. Sığınma başvurusunda gecikme
  2. Türkiye’de kalış sürecinin belirsizliği, uzun bekleme süresi
  3. Statü alıp alınamayacağına dair belirsizlik
  4. Kamusal hizmetlerden yararlanamama
  5. Yaşamlarını idame ettirme ile ilgili zorluklar

Afganların BMMYK tarafından açık bir şekilde ayrımcılığa uğratıldığı ve –diğer uyruklara mensup sığınmacılar için en fazla 2 yıl olan değerlendirme sürecinin aşılarak- en az 7 sene beklemek zorunda bırakıldıkları iddia ediliyor.[25]

İddialardan bir diğeri, İran’da bulunan 2 milyona yakın Afgan mültecinin, Türkiye’de kolaylıkla sonuçlanan üçüncü ülkeye yerleşme prosedürü nedeniyle İran’ı terk ederek şansını Türkiye’de deniyor olması; bir diğer ifadeyle mültecilerin iki ülke arasında yer değiştirmesine önayak olacak, Türkiye’yi olağandışı bir yük altında bırakacak bir mesaj üretmesi.26 Bu, İran’ın oturma izinlerini yenilemeyerek sınırları dâhilindeki Afganları Türkiye’ye göçe zorladığı iddiasıyla da besleniyor.

BMMYK Türkiye Ofisi, 19 Ağustos 2013 tarihinde yayınladığı resmî açıklamada, “2012 yılında, geçtiğimiz 10 yılın toplamından daha fazla sayıda Afgan uyruklu sığınmacı BMMYK’ya başvuruda bulunmuştur. 2012 ve 2013 yıllarında BMMYK’ya başvuruda bulunan Afganların çoğu, uzun süredir – bazen on yıllardır – İran’da ikamet etmiş olan kişilerdir.

Sığınma başvurusu sayısında yaşanan büyük artış, kayıt ve mülteci statüsü belirleme için bekleme sürelerinin sığınmacılar için katlanılması güç bir hale gelmesine yol açmıştır. Bu sebeple, BMMYK Türkiye Ofisi duruma bir çözüm bulmak amacıyla bölgedeki diğer ofisler, Cenevre’deki Merkez Ofisi ve Türk ulusal makamları ile bir dizi istişare başlatmıştır. Yapılan istişareler neticesinde, tüm Afgan uyruklular için olağan kayıt ve mülteci statüsü belirleme işlemlerinin 6 Mayıs 2013 itibariyle askıya alınmasına karar verilmiştir” demişti.

Yukarıda sıralanan sorunlar ve uzayan belirsizlik nedeniyle Türkiye’deki Afgan sığınmacılar, 14 Nisan 2014’ten bu yana (44 gündür) BMMYK Ankara ofisi önünde eylem hâlindeler. İlk 20 günlük zaman dilimi boyunca medyada bu eyleme pek yer verilmedi, Afganlar Twitter ve Facebook gibi sosyal medya araçları üzerinden seslerini duyurmaya çalıştılar. 300 kişiyi aşkın bir grup, 1 aydan fazla süredir gece-gündüz binanın önünden ayrılmıyor. Aralarında yaşlılar, engelliler, çocuklar, hatta bebekler bulunuyor.

Başından bu yana sakin, olaysız bir seyir izleyen protesto gösterisinin esas nedeni, BMMYK’nın Afgan mültecilerin dosyalarını askıya alması. Bir iddiaya göre Türkiye’den mülteci kabul eden ülkeler, Afganistan’ın Türkiye’ye sınırı olmadığı gerekçesi ile Türkiye’deki Afgan mültecilere yerleştirme kotası ayırmıyor ve Afgan mültecilere bir süredir 1951 tarihli Mültecilerin Hukuki Statüsüne Dair Cenevre Sözleşmesi kapsamında değil, 1950 tarihli BMMYK tüzüğüne dayalı olarak ‘genişletilmiş mülteci tanımı’ (extended refugee definition) altında uluslararası hukuki koruma sağlanıyor.27

Bu iddianın sahiplerinden biri olan Uluslararası Af Örgütü’nün üzerinde durduğu temel konu ise “ülkelerin 1951 Sözleşmesi kapsamında koruma tanınan (tüzüğe değil, sözleşmeye tabi) mültecilere yerleştirmede öncelik verilmesinin Afgan mültecileri dezavantajlı duruma düşürmesi”. Üçüncü ülkeye yerleştirilme işlemleri durdurulan Afgan mülteciler, içinde bulundukları zor durumu anlatmak ve seslerini medeni yollarla duyurmak için bu eyleme giriştiklerini söylüyorlar.

Eylem alanında görüştüğümüz Afganlar, uzayan belirsizlikten ve askıya alınan dosyaları hakkında BMMYK ve mülteci kabul eden üçüncü ülke konsolosluklarından alınan cevapların tutarlı bir bütün oluşturmamasından şikâyetçiler. Bu belirsizlik artık o kadar dayanılmaz bir hâl almış ki, maddi sıkıntılara ilaveten ciddi psikolojik sorunlarla boğuşan hatta intihar eden veya bedenine zarar veren Afgan mülteciler söz konusu.28

İşsizlik, maddi imkânsızlık, eğitim ve sağlık ihtiyacı en temel sorunlar olarak öne çıkıyor. Afgan mültecilerin gelecekten umutları yok, BMMYK ve uluslararası kurumlara güvenlerini yitirmiş durumdalar; tek istekleri mülteci olarak tanınmak ve insanca hayat sürebilecekleri bir ülkeye yerleştirilmek.

Ama daha da önemlisi, Türkiye’den çalışma izni ve “vatandaşlık” talepleri de var: “Türkiye’de bize en azından iyi, hatta iyi bile değil, “iyiye yakın” yaşam imkânları sunulmasını istiyoruz. En azından bir çalışma izni olsa, sağlık sigortası olsa… Biz başka bir ülkeye gitmek de istemiyoruz; önemli olan kaldığımız yerin güvenli olması. Kendimizi nerede güvenli hissediyorsak orada kalmak isteriz.”

Afgan sığınmacılar, belki de tarihin en sancılı dönemlerinden birini yaşıyor. Bir yanda küresel düzen ve onun temel aktörleri, bir yanda sığınmacılara yetemeyen ve ciddi yük altındaki komşular ve bölgesel aktörler, bir yanda ise yeni bir hayat kurmaya çalışırken her şeye yeniden  -hem de terk ettikleri ve geri dönmek istemedikleri ülkede- başlamaları yönündeki telkin, hatta zorlamalar. Afgan sığınmacılar, 2014 ve sonrasında küresel siyasetin ve sadece Türkiye’deki değil diğer tüm ülkelerdeki BMMYK temsilciliklerinin ana gündem maddesi olacak.

Kaynak: SEMA KARACA, AVAZ DERNEĞİ, avaz.org.tr

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir